DREWNIANA CERKIEW ŚWIĘTEGO APOSTOŁA I EWANGELISTY ŁUKASZA W KRIVÉ

Cerkiew, której historia rozpoczęła się przed wiekami

Drewniana cerkiew greckokatolicka Świętego Apostoła i Ewangelisty Łukasza należy do najważniejszych zabytków miejscowości Krivé. Jest narodowym zabytkiem kultury, a zarazem pozostaje żywym miejscem modlitwy, sprawowania Świętej Liturgii i przekazywania wiary z pokolenia na pokolenie.

Dzisiejszy wygląd cerkwi wiąże się przede wszystkim z rokiem 1826. Jej historia sięga jednak znacznie głębiej w przeszłość.

Przez wieki mieszkańcy Krivé gromadzili się tutaj, aby przyjmować sakramenty, słuchać słowa Bożego, sprawować Świętą Liturgię, chrzcić swoje dzieci, zawierać małżeństwa, żegnać swoich zmarłych oraz prosić Boga o błogosławieństwo dla swoich rodzin i miejscowości.

Cerkiew nie jest więc jedynie zabytkową budowlą. Jest świadkiem życia pokoleń ludzi, którzy szukali w niej Boga.

KRIVÉ – MIEJSCOWOŚĆ O DŁUGIEJ HISTORII

Miejscowość Krivé powstała prawdopodobnie w XIV wieku w związku z osadnictwem na prawie niemieckim, względnie na prawie osadników niemieckich. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pochodzi z 1406 roku.

W źródłach historycznych na przestrzeni wieków pojawiają się nazwy Kriwá, Kriwe, Kriwa oraz węgierska nazwa Sárosgörbény.

Przez wieki życie miejscowości było związane z krajobrazem pod górą Busov, rolnictwem, hodowlą bydła i pracą na roli.

Z historią Krivé ściśle związana jest również jego tradycja greckokatolicka. W 1777 roku w związku z miejscowością poświadczony jest greckokatolicki kapłan Ján Nižalovský.

Dziejów miejscowości i dziejów cerkwi nie można więc od siebie oddzielić. Przez wieki cerkiew była naturalnym duchowym centrum życia miejscowej wspólnoty.

CERKIEW STARSZA NIŻ ROK 1826

Rok 1826 jest jedną z najważniejszych dat w dziejach dzisiejszej cerkwi. Nie musi jednak oznaczać całkowitego początku budowli sakralnej w tym miejscu.

Źródła historyczne podają, że w Krivé starsza cerkiew istniała już w 1717, względnie 1718 roku.

Szczególnie interesujące świadectwo przedstawia historyk Ján Novák w swojej publikacji Zachované dedičstvo pod Busovom. Według jego danych podczas przebudowy w 1826 roku pozostawiono pierwotne ściany boczne starszej budowli.

Jeśli to świadectwo odpowiada rzeczywistemu rozwojowi budowlanemu cerkwi, dzisiejsza budowla nie musi być całkowicie nową budowlą z 1826 roku.

W jej drewnianej konstrukcji mogły zachować się części starszej cerkwi.

Rok 1826 możemy zatem rozumieć jako znaczącą przebudowę i nowy etap życia starszej cerkwi, a niekoniecznie jako całkowity początek jej dziejów.

EWANGELIARZ Z 1709 ROKU

Do jeszcze dawniejszej przeszłości prowadzi nas cenny ewangeliarz z 1709 roku, który zachował się w związku ze świątynią.

Rok 1709 jest o osiem lat wcześniejszy od podawanego historycznie roku 1717/1718.

Sam ewangeliarz nie jest jednak dowodem na to, że dzisiejsza cerkiew lub jej poprzedniczka stała w Krivé już w 1709 roku.

Jest jednak ważnym świadectwem tego, że w tym środowisku istniało życie liturgiczne i wspólnota, która używała ksiąg liturgicznych już na początku XVIII wieku.

Kwestia jeszcze starszego pochodzenia cerkwi pozostaje więc interesującym tematem historycznym.

1709 → 1717/1718 → 1826

Trzy daty, które prowadzą nas coraz głębiej w przeszłość.

1826 – WIELKA PRZEBUDOWA

W 1826 roku cerkiew przeszła znaczącą przebudowę. Z tym okresem wiąże się nowy etap rozwoju budowlanego cerkwi, który w zasadniczych cechach zachował się aż do nowszych czasów.

Jednym z dokumentów tego etapu jest również dzwon z datą 1826, związany z przebudową cerkwi.

W XIX wieku budowla uzyskała więc kształt, który później utrwalono na historycznych rysunkach i fotografiach.

CERKIEW UTRWALONA W 1879 ROKU

Wyjątkowo cenne świadectwo historyczne

Jednym z najcenniejszych dokumentów dotyczących cerkwi jest fachowa dokumentacja zabytkowa z 1879 roku.

29 sierpnia 1879 roku cerkiew w Krivé została szczegółowo narysowana i opisana w ramach ówczesnych badań zabytkoznawczych.

Dokument jest oznaczony:

„A KRIVEI G. E. FATEMPLOM“

(Krivska drewniana cerkiew greckokatolicka)

a także podaje przynależność do:

KOMITAT SÁROS – ŻUPA SZARYSKA

Dokumentacja związana jest z nazwiskiem wybitnego węgierskiego historyka sztuki, architekta i konserwatora zabytków Viktora Myskovszky’ego (Myskovszky Viktor). Jego nazwisko i podpis znajdują się bezpośrednio na dokumencie.

JAK WYGLĄDAŁA CERKIEW PRAWIE 150 LAT TEMU?

Rysunek Myskovszky’ego zachował unikalny obraz cerkwi z 1879 roku.

Widzimy na nim drewnianą konstrukcję zrębową, masywną wieżę zachodnią, konstrukcję dachu oraz mniejsze wieżyczki zakończone charakterystycznymi cebulastymi elementami. Dokumentacja zawiera także rzut cerkwi z zaznaczonymi wymiarami.

Nie jest to jedynie rysunek artystyczny. Jest to fachowy zapis historyczny rzeczywistego stanu budowli w konkretnym roku.

W tym czasie od przebudowy z 1826 roku minęły już 53 lata.

Dzięki dokumentowi z 1879 roku możemy porównać budowlę utrwaloną prawie 150 lat temu z cerkwią, którą znamy dziś.

OD RYSUNKU DO FOTOGRAFII

Po 1879 roku mamy coraz więcej możliwości śledzenia historii cerkwi również za pośrednictwem fotografii.

Fotografie z XX wieku pokazują nam nie tylko samą cerkiew, ale także jej stopniowe przemiany. Widzimy na nich stan dachu, drewnianego oszalowania, wieży, wejść, ogrodzenia i najbliższego otoczenia.

Każda fotografia jest małym oknem do konkretnej epoki.

CERKIEW OKOŁO 1922 ROKU

Fotografie z okresu około 1922 roku ukazują cerkiew jeszcze przed wielkimi zmianami, które przyniósł XX wiek.

Wyraźnie widoczna jest tradycyjna drewniana konstrukcja i charakterystyczna sylwetka cerkwi z dominującą wieżą.

Fotografia jest również cennym dokumentem ówczesnego wyglądu całego terenu. Otoczenie cerkwi było proste i pozbawione dzisiejszego zagospodarowania, a jednak budowla nadal stanowiła naturalny punkt dominujący w krajobrazie.

CERKIEW OKOŁO 1950 ROKU

Fotografie z okresu około 1950 roku ukazują kolejny ważny etap.

W tym czasie cerkiew miała blaszany dach. Na fotografiach wyraźnie widać kontrast między nowszym metalowym pokryciem dachu a starym drewnianym oszalowaniem ścian.

Drewniane elementy były już przez dziesięciolecia wystawione na działanie deszczu, śniegu, wiatru i słońca. Mimo to cerkiew zachowała swój charakterystyczny historyczny wygląd.

1957 – FOTOGRAFIE H. RUTTKAYOVÁ

Wyjątkowo cenny zbiór fotografii pochodzi z 1957 roku.

Fotografie są oznaczone nazwiskiem H. Ruttkayová i ukazują cerkiew z kilku stron.

Na fotografiach wyraźnie widać blaszany dach, masywną drewnianą konstrukcję zrębową, wieżę i proste ogrodzenie terenu.

Jedna fotografia ukazuje cerkiew z boku w szerokim ujęciu z krajobrazem w tle. Inna przedstawia przeciwległą stronę budowli i jej drewniane oszalowanie gontowe.

Fotografie te są cenne również dlatego, że pozwalają śledzić stan techniczny drewnianej budowli w połowie XX wieku.

LATA 60. – 1967

Fotografie z okresu około lat 60. XX wieku ukazują cerkiew na kolejnym etapie jej istnienia.

Budowla zachowuje swój podstawowy historyczny kształt, a jednocześnie widać ślady stopniowego starzenia się drewnianych elementów.

Fotografia z 1967 roku przedstawia cerkiew w szerszym ujęciu krajobrazu i dokumentuje jej obecność w przestrzeni miejscowości.

Dziś fotografie te stanowią nie tylko dokumentację zabytku, lecz także historyczny obraz samego Krivé i jego krajobrazu.

WEJŚCIE DO WIEŻY

Historyczne fotografie i zachowane rozwiązania budowlane ukazują również interesujący szczegół.

Wejście do wieży cerkwi było rozwiązane z trzech stron.

Rozwiązanie to należy do interesujących detali budowlanych cerkwi i pokazuje, że wieża była nie tylko wyrazistym elementem architektonicznym, ale miała również praktyczny układ wewnętrzny.

Historyczne fotografie pozwalają dostrzec ten szczegół w kontekście pierwotnej formy budowli.

DREWNO, KTÓRE PRZETRWAŁO POKOLENIA

Drewniane ściany cerkwi są jednym z najbardziej wymownych świadectw jej wieku.

Na starych fotografiach możemy obserwować sposób ochrony drewnianych ścian, które przez dziesięciolecia były wystawione na działanie warunków atmosferycznych.

Drewno stopniowo ciemniało, zmieniało swoją strukturę i nosiło na sobie ślady czasu.

To właśnie te ślady tworzą dziś wyjątkowy historyczny charakter cerkwi.

CERKIEW JAKO ŚWIADEK CZASU

Gdy porównamy rysunek z 1879 roku ze zdjęciami z okresu około 1922 roku, około 1950 roku, z fotografiami H. Ruttkayovej z 1957 roku, z ujęciami z lat 60. oraz ze zdjęciem z 1967 roku, dostrzegamy jeden niezwykły fakt:

Cerkiew się zmieniała, ale jej podstawowa tożsamość pozostała zachowana.

Zmienił się dach.
Zmieniło się oszalowanie.
Zmieniło się ogrodzenie.
Zmieniło się otoczenie.
Zmienili się ludzie.

Ale drewniane wnętrze cerkwi nadal pozostawało miejscem modlitwy.

WEWNĄTRZ KRYJE SIĘ O WIELE STARSZA HISTORIA

Największą wartość artystyczną cerkwi stanowi jej cenne wnętrze.

Czterorzędowy ikonostas łączy dzieła z kilku okresów.

W głównym rzędzie znajdują się carskie wrota z medalionami ewangelistów i przedstawieniami Zwiastowania oraz ikony świętego Mikołaja, Bogurodzicy Hodegetrii, Chrystusa Nauczyciela i świętego Łukasza z początku XVIII wieku.

Pozostałe części ikonostasu pochodzą z XVII i XVIII wieku.

Niektóre cenne ikony są jednak jeszcze starsze.

IKONY PAMIĘTAJĄCE XVI WIEK

W cerkwi zachowało się kilka cennych ikon, których powstanie datuje się na koniec XVI wieku:

• Bogurodzica Hodegetria z pochwałą

• Zbawiciel z mocami niebieskimi

• Święty Archanioł Michał

• Chrzest Chrystusa w Jordanie – Objawienie Pańskie

• Deesis

• inne starsze ikony i krzyże.

Dzieła te należą do najcenniejszych zabytków sztuki cerkwi.

Ich obecność otwiera również kolejne interesujące pytanie:

Skąd pochodzą te starsze ikony?

Niektóre mogły być częścią wyposażenia starszej cerkwi. Gdyby udało się jednoznacznie potwierdzić ich pochodzenie, mogłyby przynieść dalsze informacje o dziejach życia sakralnego w Krivé.

BOGURODZICA HODEGETRIA

Jedną z najstarszych i najcenniejszych ikon jest Bogurodzica Hodegetria z pochwałą.

Bogurodzica wskazuje na swojego Syna – Chrystusa.

Samo słowo Hodegetria oznacza „Ta, która wskazuje drogę”.

Ikona poprzez swoje przesłanie przypomina zatem o podstawowym kierunku życia chrześcijańskiego:

patrzeć na Chrystusa i pozwolić Mu się prowadzić.

ZBAWICIEL Z MOCAMI NIEBIESKIMI

Kolejna cenna ikona przedstawia Chrystusa siedzącego na tronie z otwartym ewangeliarzem.

Chrystus jest otoczony mocami niebieskimi i symbolami ewangelistów.

Jest przedstawiony jako Pan i Zbawiciel, którego słowo jest w centrum życia Kościoła.

ŚWIĘTY ARCHANIOŁ MICHAŁ

Wśród zabytkowych ikon znajduje się również Święty Archanioł Michał.

Przedstawiony jest jako niebiański opiekun i wojownik, który stoi po stronie Bożej prawdy.

Jego obecność ma znaczenie również ze względu na żywy kult Świętego Archanioła Michała w tym regionie.

CHRZEST CHRYSTUSA W JORDANIE

Cennym dziełem jest także ikona Chrztu Chrystusa w Jordanie – Objawienia Pańskiego.

Przedstawia moment, w którym podczas chrztu Chrystusa objawia się tajemnica Trójcy Przenajświętszej.

Również tę ikonę datuje się na koniec XVI wieku.

DEESIS – CHRYSTUS WŚRÓD WSTAWIENNICTWA

Wśród starszych ikon znajduje się również Deesis – Chrystus pośród Bogurodzicy, świętego Jana Chrzciciela i niebiańskich orędowników.

Greckie słowo Deesis oznacza prośbę lub wstawiennictwo.

Ikona przypomina, że człowiek nie staje przed Bogiem sam, lecz Kościół modli się za niego i wstawia się za nim.

EWANGELIARZ Z 1709 ROKU

Jedna księga – niezwykłe świadectwo

Do najciekawszych zabytków związanych z cerkwią należy ewangeliarz z 1709 roku.

Kiedy dziś stoimy w cerkwi, której dzisiejsza forma wiąże się z rokiem 1826, ta księga przypomina nam, że życie duchowe miejscowej wspólnoty ma jeszcze głębsze korzenie.

Ewangeliarz przetrwał swoich pierwotnych czytelników. Być może nie znamy ich imion, a ich codzienne życie potrafimy dziś wyobrazić sobie jedynie bardzo odlegle.

Ale księga, którą trzymali w swoich rękach, pozostała.

I do dziś daje świadectwo wierze ludzi, którzy żyli na tym terenie ponad trzy wieki temu.

NAJWIĘKSZY SKARB JEST UKRYTY W TABERNAKULUM

Wszystkie zabytkowe przedmioty, ikony, obrazy, księgi oraz sama drewniana budowla mają wielką wartość artystyczną i historyczną.

Dla człowieka wierzącego największym skarbem tej cerkwi jest jednak Eucharystia – Chrystus prawdziwie obecny w Sakramencie w tabernakulum.

Wszystko, co znajduje się w cerkwi, wskazuje na Niego.

Ikony wskazują na Chrystusa.
Ikonostas odsłania tajemnicę Królestwa Niebieskiego.
Ewangelia mówi o Nim.
Dzwony zwołują ludzi na modlitwę.

A w Eucharystii Chrystus jest prawdziwie obecny pośród swojego ludu.

Dlatego ta cerkiew nie jest jedynie muzeum przeszłości.

JEST ŻYWĄ CERKWIĄ.

CERKIEW, KTÓRA PRZETRWAŁA XX WIEK

Historyczne fotografie przypominają nam, że zachowanie drewnianej cerkwi nigdy nie było czymś oczywistym.

Drewno wymaga stałej troski. Dach musi chronić budowlę przed wodą i śniegiem, drewniane ściany przed wilgocią, a wieża potrzebuje regularnej konserwacji.

Każde pokolenie musiało więc coś zrobić, aby móc przekazać cerkiew następnym.

Fotografie z 1922 roku, około 1950 roku, z 1957, 1960 i 1967 roku przypominają dziś poszczególne etapy jej życia.

OD BLASZANEGO DACHU DO DZISIEJSZEJ POSTACI

Jednym z najbardziej widocznych elementów, które zmieniały się w XX wieku, był dach cerkwi.

Na fotografiach z połowy XX wieku widzimy blaszany dach.

W ciągu istnienia cerkwi dach był kilkakrotnie modyfikowany i odnawiany zgodnie z potrzebami budowli oraz możliwościami epoki.

Zmiany te nie są jedynie szczegółami technicznymi. Są częścią historii tego, jak kolejne pokolenia starały się zachować starą drewnianą budowlę.

OD 1965 ROKU – DALSZE REMONTY I RATUNEK

W ciągu swojego istnienia cerkiew przeszła wiele remontów.

W latach 1965–1970 była remontowana.

W 2003 roku odnowiono jej fundamenty, a w 2006 roku wyremontowano wieżę.

Od 2011 roku trwa stopniowa konserwacja cennych ikon z XVI wieku oraz innych zabytków wnętrza.

W odnowienie cerkwi zaangażowane są instytucje publiczne, profesjonalni konserwatorzy, miejscowa wspólnota i dobroczyńcy.

Prace konserwatorskie przy cennych ikonach trwają nadal, a ich ukończenie wymaga dodatkowych środków finansowych.

2026 – NOWY ROZDZIAŁ STAREJ CERKWI

Także dziś historia cerkwi się nie kończy.

W 2026 roku trwa dalsza troska o ten cenny zabytek.

Wymieniono dach, który chroni drewnianą konstrukcję i cenne wnętrze przed wpływem warunków atmosferycznych.

Otoczenie cerkwi otrzymało również nowe drewniane ogrodzenie i kamienną ścieżkę.

Tak jak pokolenia przed nami naprawiały dach, wieżę, drewniane ściany i fundamenty, tak również dzisiejsze pokolenie ma swoje zadanie:

zachować cerkiew dla tych, którzy przyjdą po nas.

OD 1879 DO 2026 ROKU

Gdy porównamy rysunek Myskovszky’ego z 1879 roku ze zdjęciami z XX wieku i z dzisiejszą cerkwią, możemy prześledzić ponad sto lat jej życia.

1879 – fachowy rysunek i rzut autorstwa Viktora Myskovszky’ego
ok. 1922 – historyczna fotografia cerkwi
ok. 1950 – cerkiew z blaszanym dachem
1957 – dokumentacja fotograficzna H. Ruttkayovej
lata 60. – kolejne fotografie historyczne
1967 – cerkiew utrwalona na kolejnym etapie swojego życia
2026 – odnowiony dach, uporządkowane otoczenie i dalsza troska o zabytek

147 lat utrwalonych na obrazach.

A przecież sama historia cerkwi jest znacznie starsza.

WIĘCEJ NIŻ ZABYTEK HISTORYCZNY

Ta cerkiew nie jest jedynie starą drewnianą budowlą.

Jest miejscem, w którym od wieków ludzie spotykali się z Bogiem.

Drewno, z którego jest zbudowana, zestarzało się.
Ikony przeszły przez ręce wielu pokoleń.
Ewangeliarz z 1709 roku przetrwał swoich pierwotnych czytelników.
Rysunek z 1879 roku przetrwał swojego autora.
Stare fotografie przetrwały ludzi, którzy na nich stoją.

A jednak jedna rzecz pozostała niezmienna:

CZŁOWIEK WCIĄŻ SZUKA TU BOGA,

KTÓRY JEST ŹRÓDŁEM POKOJU.

Wchodząc do cerkwi, nie wchodzicie jedynie do zabytku historycznego.

Wchodzicie do miejsca, w którym ludzie modlili się już przed wiekami i w którym do dziś sprawowana jest Święta Liturgia.

PROSIMY, WCHODŹCIE W CISZY I Z SZACUNKIEM.

Właśnie stoicie w miejscu, gdzie ponad trzy wieki temu człowiek modlił się i otaczał to miejsce szacunkiem.

CHROOŃMY TO, CO OTRZYMALIŚMY

To nie my zbudowaliśmy tę cerkiew.

Powierzono nam opiekę nad nią na pewien czas.

Przed nami opiekowali się nią nasi przodkowie. Po nas będą jej potrzebować kolejne pokolenia.

Naszym zadaniem nie jest więc jedynie podziwianie jej piękna, lecz zrobienie wszystkiego, co w naszej mocy, aby mogła nadal stać.

Aby także za sto lat ktoś mógł wejść do środka, spojrzeć na starożytne ikony, usłyszeć dźwięk dzwonów i powiedzieć:

„I tutaj przed wiekami modlili się nasi przodkowie.”

DZIĘKUJEMY, ŻE POMAGACIE RATOWAĆ TĘ CERKIEW

DZIĘKUJEMY ZA PAŃSTWA WKŁAD W RATOWANIE I ODNOWĘ CERKWI.

Państwa pomoc przyczynia się do zachowania cennej drewnianej budowli, historycznych ikon, przedmiotów liturgicznych i innych zabytków dla przyszłych pokoleń.